Adet Öncesi Gerginlik Sendromu (PMS)

Adetten önceki günlerde memelerde hassasiyet, karında şişkinlik ya da daha kolay sinirlenme gibi değişiklikler fark etmek oldukça yaygındır. Bu yakınmalar her ay aynı dönemde tekrarlıyor ve işinizi, ilişkilerinizi ya da günlük yaşamınızı etkiliyorsa “adet öncesi gerginlik sendromu” (premenstrüel sendrom, PMS) söz konusu olabilir. PMS gerçek ve tanınmış bir durumdur; bir “abartma” ya da karakter meselesi değildir ve yakınmaları hafifletmek için pek çok seçenek vardır.

PMS nedir, neden olur?

PMS, adet döngüsünün ikinci yarısında, yani yumurtlamadan sonraki dönemde (luteal faz) ortaya çıkan ve adet kanaması başladıktan sonraki birkaç gün içinde geçen bedensel ve duygusal belirtilerin tümüdür. Belirtilerin döngüye bağlı olması, yani adetten sonraki bir iki haftalık dönemde belirgin biçimde azalması ya da kaybolması PMS’in temel özelliğidir.

Nedeni tam olarak bilinmemektedir. PMS yaşayan kadınlarda hormon düzeyleri genellikle normaldir. Güncel görüşe göre bazı kadınların beyni, yumurtlama sonrasında yükselip düşen hormonlara, özellikle ruh halini düzenleyen serotonin gibi kimyasal ileticiler üzerinden daha duyarlı yanıt verir. Ailesel yatkınlık ve stres de rol oynayabilir.

Belirtiler

Adet gören kadınların büyük çoğunluğu adet öncesinde en az bir yakınma fark eder; ancak yakınmaların günlük yaşamı belirgin biçimde etkilediği kadınların oranı daha düşüktür.

Duygusal belirtiler:

• Sinirlilik, öfke patlamaları, gerginlik ya da kaygı
• Ruh halinde ani değişiklikler, ağlama isteği, kendini çökkün hissetme
• Dikkati toplamada güçlük, günlük işlere ilginin azalması
• Uykuda ve iştahta değişiklikler, belirli yiyeceklere aşırı istek
• Yorgunluk ve enerji azlığı

Bedensel belirtiler:

• Memelerde hassasiyet ve dolgunluk
• Karında şişkinlik, ellerde ve ayaklarda ödem ya da kilo artışı hissi
• Baş ağrısı, kas ve eklem ağrıları

PMS ile PMDD arasındaki fark

Adet öncesi disforik bozukluk (PMDD), PMS’in daha ağır bir biçimidir ve duygusal belirtiler ön plandadır. PMDD bir ruh sağlığı tanısı olarak da tanımlanmıştır; bu, yakınmaların gerçek olduğunu ve etkili tedavilerinin bulunduğunu gösterir.

	PMS	PMDD
Ön plandaki belirtiler	Bedensel ve duygusal belirtiler bir arada	Yoğun öfke ve sinirlilik, çökkünlük, umutsuzluk, kaygı, ani duygu değişimleri
Belirti sayısı	En az bir duygusal ve bir bedensel belirti	En az biri belirgin duygusal belirti olmak üzere en az beş belirti
Etkisi	Günlük yaşamı bir ölçüde etkiler	İş, okul ve ilişkileri ciddi biçimde bozar
Sıklık	Kadınların önemli bir kısmında	Adet gören kadınların yaklaşık %3–8’inde

Her iki durumda da belirtilerin adetten sonraki haftada belirgin biçimde azalması ya da kaybolması gerekir. Yakınmalar döngünün her döneminde sürüyorsa depresyon, kaygı bozukluğu ya da tiroit hastalığı gibi başka bir durum düşünülmelidir. Var olan depresyon ya da migren gibi bazı hastalıkların adet öncesinde alevlenmesi de PMS ile karışabilir; bu ayrım tedavi seçimini değiştirir.

Belirti günlüğü: Tanının temeli

PMS ve PMDD’yi gösteren bir kan testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur. Tanıda en değerli araç, en az iki döngü boyunca her gün tutulan belirti günlüğüdür. Geriye dönük hatırlamaya dayanan değerlendirmeler yanıltıcı olabilir; günlük kayıt ise belirtilerin gerçekten döngüye bağlı olup olmadığını açıkça gösterir.

Günlüğünüzü şöyle tutabilirsiniz:

• Kâğıt bir takvim, hazır bir form ya da bir telefon uygulaması kullanın.
• Adetin başladığı ve bittiği günleri işaretleyin.
• Her akşam yaşadığınız belirtileri ve şiddetini kaydedin (ör. 0 = yok, 1 = hafif, 2 = orta, 3 = ağır).
• Belirtilerin işinizi, ilişkilerinizi ya da uykunuzu ne kadar etkilediğini not edin.
• Kullandığınız ilaçları, önemli stres olaylarını ve hastalık günlerini yazın.

Muayeneye bu kayıtlarla gelmeniz değerlendirmeyi kolaylaştırır ve ileride tedavinin etkisini izlemeye yardımcı olur. Gerektiğinde kan sayımı ya da tiroit testleri gibi tahlillerle benzer yakınmalara yol açabilen durumlar dışlanır.

Yaşam tarzı değişiklikleri

Hafif ve orta şiddetteki yakınmalarda ilk adım genellikle yaşam tarzı düzenlemeleridir. Bu öneriler daha ağır durumlarda da ilaç tedavisini destekler.

• Düzenli egzersiz: Tempolu yürüyüş, yüzme ya da bisiklet gibi aerobik egzersizler ruh halini ve şişkinlik hissini olumlu etkileyebilir.
• Uyku: Düzenli uyku saatleri ve yeterli uyku, sinirlilik ve yorgunluğu azaltmaya yardımcı olur.
• Stres yönetimi: Gevşeme ve nefes teknikleri ya da yoga faydalı olabilir. Bilişsel davranışçı terapinin (düşünce ve davranış kalıplarını ele alan yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemi) yakınmalarla baş etmede etkili olduğunu gösteren çalışmalar vardır.
• Beslenme: Düzenli ve küçük öğünler, tam tahıllar, sebze ve meyve; adet öncesi dönemde tuz, kafein ve alkolün azaltılması bazı kadınlarda şişkinlik, gerginlik ve uyku sorunlarını hafifletebilir.
• Kalsiyum: Besinlerle ya da gerektiğinde takviyeyle yeterli kalsiyum alımının bazı kadınlarda belirtileri azaltabileceğine dair kanıtlar vardır.
• Sigarayı bırakmak: Sigara kullanımı PMS yakınmalarıyla ilişkilendirilmiştir.

B6 vitamini ve hayıt (Vitex agnus-castus) gibi bitkisel ürünlerle ilgili kanıtlar sınırlıdır. Yüksek dozda B6 vitamininin uzun süreli kullanımı sinir hasarına yol açabilir; bitkisel ürünler de bazı ilaçlarla etkileşebilir. Bu nedenle takviyeleri hekiminize danışmadan kullanmayın.

Tıbbi tedavi seçenekleri

Yakınmalar yaşam tarzı değişikliklerine rağmen sürüyor ya da günlük yaşamı ciddi biçimde etkiliyorsa ilaç tedavisi gündeme gelir. Tedavi; belirtilerinizin türüne ve şiddetine, doğum kontrol ihtiyacınıza, gebelik planınıza ve sağlık öykünüze göre muayene sonrası birlikte planlanır.

• Seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI): Fluoksetin, sertralin, paroksetin ve essitalopram gibi etken maddeler, özellikle duygusal belirtilerin ağır olduğu PMS ve PMDD’de ilk sırada önerilen ilaçlardır. Bu durumda etkileri hızlı başladığından bazı kadınlarda yalnızca adet öncesi iki haftalık dönemde kullanılabilirler. Bulantı, uyku değişiklikleri ve cinsel istekte azalma gibi yan etkiler görülebilir.
• Kombine hormonal doğum kontrol yöntemleri: Yumurtlamayı baskılayarak döngüsel hormon dalgalanmalarını azaltır. Drospirenon ve etinilestradiol içeren bazı hapların PMDD’de etkili olduğu gösterilmiştir; hapların arasız kullanımı da seçenekler arasındadır. Pıhtı riski, sigara kullanımı ve auralı migren gibi durumlar yöntem seçiminde göz önünde bulundurulur.
• Ağrı kesiciler: Non-steroid antiinflamatuvar ilaçlar (ör. ibuprofen, naproksen) baş ağrısı, kas-eklem ağrısı ve adet sancısı gibi bedensel yakınmalarda kullanılabilir.
• Spironolakton: Sıvı birikimine bağlı şişkinlik ve meme hassasiyetinde hekim önerisiyle kullanılabilen, idrar söktürücü etkili bir ilaçtır.
• GnRH analogları: Yumurtalık hormonlarını geçici olarak baskılayan bu ilaçlar (ör. löprolid, goserelin), diğer tedavilere yanıt vermeyen ağır durumlarda uzman takibinde kullanılır. Menopoz benzeri yan etkiler ve kemik kaybı riski nedeniyle uzun süreli kullanımda ek hormon desteği gerekir.

Tek başına progesteron tedavisinin PMS’te etkili olduğu gösterilememiştir. Çok nadiren, tüm tedavilere yanıt vermeyen ağır PMDD’de cerrahi seçenekler ancak ayrıntılı değerlendirme ve danışmanlık sonrasında gündeme gelebilir.

Ne zaman doktora başvurmalı?

• Adet öncesi yakınmalarınız işinizi, okulunuzu, ilişkilerinizi ya da sosyal yaşamınızı etkiliyorsa
• Yaşam tarzı değişikliklerine rağmen yakınmalarınız sürüyorsa
• Belirtiler adetten sonra da geçmiyor ya da ayın büyük bölümüne yayılıyorsa
• Menopoza geçiş döneminde yakınmalarınız belirgin biçimde arttıysa
• Takviye ya da bitkisel ürün kullanmayı düşünüyorsanız

Önemli: Kendinize zarar verme ya da yaşamınızı sonlandırma düşünceleri PMDD’de görülebilir ve her zaman ciddiye alınmalıdır. Böyle düşünceleriniz olursa vakit kaybetmeden 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun.