Menopoz ve Menopoz Döneminde Sağlık

Menopoz, yumurtalıkların yumurta üretimini ve hormon salgısını büyük ölçüde durdurmasıyla adetlerin kalıcı olarak sona ermesidir. Bir hastalık değil, yaşamın doğal bir evresidir. Yine de bu dönemde yaşanan değişiklikler günlük yaşamı etkileyebilir ve bazı sağlık risklerini artırabilir. Belirtilerin çoğu için etkili tedavi seçenekleri bulunur.

Menopoz nedir, ne zaman başlar?

Son adetten sonra 12 ay boyunca hiç adet görülmemişse, geriye dönük olarak menopoza girildiği kabul edilir. Menopoz çoğu kadında 45–55 yaşları arasında gerçekleşir.

• Perimenopoz (menopoz geçişi): Menopozdan önceki birkaç yıllık dönemdir. Adetler düzensizleşir ve belirtiler bu dönemde başlayabilir.
• Erken menopoz: 40–45 yaşları arasında gerçekleşen menopozdur.
• Erken yumurtalık yetmezliği: Yumurtalık işlevlerinin 40 yaşından önce azalmasıdır. Kemik ve kalp sağlığı açısından önemli olduğu için mutlaka değerlendirilmeli ve tedavi edilmelidir.
• Cerrahi ya da tıbbi menopoz: Yumurtalıkların ameliyatla alınması veya bazı kanser tedavileri de menopoza yol açabilir.

Belirtiler

Belirtilerin türü, şiddeti ve süresi kişiden kişiye çok değişir. Bazı kadınlar belirgin bir şikâyet yaşamazken bazılarında yaşam kalitesi ciddi şekilde etkilenir.

• Sıcak basması ve gece terlemesi: En sık görülen belirtilerdir. Genellikle birkaç yıl sürer, bazı kadınlarda daha uzun devam edebilir.
• Uyku sorunları: Gece terlemeleriyle birlikte ya da onlardan bağımsız olarak görülebilir.
• Duygu durum değişiklikleri: Gerginlik, huzursuzluk ve keyifsizlik görülebilir; bu dönemde depresyon riski de artabilir.
• Vajinal kuruluk ve ilişkide ağrı: Östrojen azaldıkça vajina ve idrar yollarındaki doku incelir. Sık idrara çıkma ve tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları da görülebilir. Sıcak basmasının aksine bu şikâyetler zamanla genellikle artar.
• Diğerleri: Eklem ağrıları, unutkanlık ve odaklanma güçlüğü, cinsel istekte azalma, cilt kuruluğu ve kilonun karın bölgesinde toplanması.

Tanı çoğunlukla yaşınız, adet düzeniniz ve belirtilerinize göre konur. 45 yaşın üzerinde hormon tahlili çoğu zaman gerekmez. Benzer belirtilere yol açabilen tiroid hastalıkları gibi durumlar da gerektiğinde araştırılır.

Hormon tedavisi: Faydalar ve riskler

Menopozal hormon tedavisi (MHT), azalan östrojeni yerine koyar. Rahmi olan kadınlarda, rahim iç zarını korumak için östrojene progestojen de eklenir; rahmi alınmış kadınlarda genellikle yalnız östrojen kullanılır. Tedavi tablet, cilde yapıştırılan bant, jel veya sprey şeklinde uygulanabilir.

Olası faydaları

• Sıcak basması ve gece terlemesi için en etkili tedavidir.
• Uyku, duygu durumu ve vajinal kuruluk üzerinde olumlu etkileri olabilir.
• Kemik kaybını yavaşlatır ve kemik kırığı riskini azaltır.

Olası riskleri

• Meme kanseri: Östrojen ve progestojen birlikte kullanıldığında, kullanım süresiyle ilişkili küçük bir risk artışı vardır. Yalnız östrojen kullanımında bu artış çok az ya da belirsizdir.
• Pıhtı (tromboz) ve inme: Özellikle ağızdan alınan tabletlerde risk bir miktar artar. Ciltten uygulanan (transdermal) formlarda pıhtı riski daha düşüktür.
• Rahim iç zarı kanseri: Rahmi olan bir kadında yalnız östrojen kullanıldığında risk artar; progestojen eklenmesinin nedeni budur.
• Kalp hastalığı: Hormon tedavisi kalp hastalığını önlemek amacıyla kullanılmaz. 60 yaşından sonra ya da menopozdan 10 yıldan uzun süre sonra başlandığında kalp-damar riskleri artabilir.

Uluslararası kılavuzların genel yaklaşımı şudur: 60 yaşın altında ya da menopozun ilk 10 yılında olan, tedaviye engel bir durumu bulunmayan ve belirtileri yaşamını etkileyen kadınlarda faydalar genellikle risklerden fazladır. Meme kanseri, pıhtı, inme veya kalp krizi öyküsü, nedeni açıklanamamış vajinal kanama ve aktif karaciğer hastalığı gibi durumlarda hormon tedavisi genellikle uygun değildir.

Tedavi süresi için herkese uyan bir üst sınır yoktur; fayda ve riskler en az yılda bir kez yeniden gözden geçirilir. Karar; yaşınız, belirtileriniz, kişisel ve ailesel sağlık öykünüz ve tercihleriniz dikkate alınarak birlikte verilir.

Önemli: Hormon içeren ürünleri, “doğal hormon” olarak tanıtılan bitkisel ürünleri ya da özel olarak hazırlanmış karışımları doktor önerisi olmadan kullanmayın. Bu ürünlerin içerikleri ve güvenlikleri her zaman denetlenmiş değildir.

Hormon dışı seçenekler

• Hormon kullanamayan ya da kullanmak istemeyen kadınlarda sıcak basmalarını azaltabilen hormon dışı ilaçlar bulunur.
• Vajinal kuruluk için kayganlaştırıcılar ve vajinal nemlendiriciler kullanılabilir; gerekirse vajinaya uygulanan düşük dozlu östrojen (lokal tedavi) önerilebilir. Bu tedavide vücuda geçen hormon miktarı çok azdır.
• Bilişsel davranışçı terapi, sıcak basmaları ve uyku sorunlarıyla başa çıkmada yardımcı olabilir.
• Katmanlı giyinmek, yatak odasını serin tutmak, alkol, kafein ve acılı yiyecekleri azaltmak bazı kadınlarda sıcak basmalarını hafifletir.

Kemik sağlığı

Menopozu izleyen ilk yıllarda kemik kaybı hızlanır ve kemik erimesi (osteoporoz) riski artar. Osteoporoz çoğu zaman belirti vermez; ilk bulgu bir kırık olabilir.

• Yürüyüş, merdiven çıkma gibi ağırlık taşıyan egzersizleri ve kas güçlendirme çalışmalarını düzenli yapın.
• Süt ürünleri ve yeşil yapraklı sebzeler gibi kalsiyumdan zengin besinler tüketin; D vitamini düzeyiniz doktorunuzun değerlendirmesiyle takip edilebilir.
• Sigarayı bırakın, alkolü sınırlayın.
• Denge egzersizleri yapın ve evde düşme risklerini azaltın.
• Kemik yoğunluğu ölçümü (DXA) genellikle 65 yaşından itibaren, risk faktörü olanlarda daha erken önerilir.

Kalp sağlığı

Menopozdan sonra kalp-damar hastalıklarının riski artar ve bu hastalıklar kadınlarda en sık ölüm nedenleri arasındadır. Bu nedenle:

• Tansiyon, kan şekeri ve kolesterol değerlerinizi düzenli olarak kontrol ettirin.
• Haftada en az 150 dakika orta tempolu fiziksel aktivite hedefleyin.
• Sebze, meyve, tam tahıl ve baklagillerden zengin, tuzu ve doymuş yağı sınırlı bir beslenme düzeni benimseyin; Akdeniz tipi beslenme iyi bir örnektir.
• Sağlıklı kilonuzu korumaya çalışın ve sigara içmeyin.

Menopozdan sonra rahim ağzı kanseri taraması ve mamografi gibi taramalarınızı önerilen takvime göre sürdürmeniz de önemlidir.

Menopoz sonrası kanama

Menopozdan sonra, yani 12 ay adet görmedikten sonra olan her vajinal kanama değerlendirilmelidir. Bu kanamaların çoğu vajina ya da rahim iç zarının incelmesi veya polip gibi iyi huylu nedenlere bağlıdır. Ancak rahim iç zarı (endometrium) kanserinin en sık ilk belirtisi de menopoz sonrası kanamadır ve erken fark edildiğinde tedavi sonuçları genellikle iyidir.

Değerlendirmede çoğunlukla vajinal ultrasonla rahim iç zarının kalınlığına bakılır; gerekirse rahim içinden örnek alınır (endometrial biyopsi) ya da histeroskopi yapılır. Hormon tedavisi alan kadınlarda da beklenmeyen veya devam eden kanamalar doktora bildirilmelidir.

Önemli: Menopozdan sonra lekelenme kadar az bile olsa kanama fark ederseniz, bir sonraki rutin kontrolünüzü beklemeden randevu alın.

Ne zaman doktora başvurmalı?

• Menopozdan sonra herhangi bir vajinal kanama olduğunda
• Adetleriniz 40 yaşından önce kesildiğinde ya da 45 yaşından önce menopoz belirtileri başladığında
• Belirtiler uykunuzu, işinizi ya da ilişkilerinizi olumsuz etkilediğinde
• Hormon tedavisini düşündüğünüzde veya kullandığınız tedaviyi gözden geçirmek istediğinizde
• İlişkide ağrı, sık idrara çıkma ya da tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları yaşadığınızda
• Uzun süren isteksizlik, mutsuzluk veya kaygı hissettiğinizde