Doğum Kontrol Yöntemleri

Doğum kontrolü (kontrasepsiyon), istenmeyen gebelikleri önlemek ve gebeliği planlamak için kullanılan yöntemlerin genel adıdır. Günümüzde farklı ihtiyaçlara uygun pek çok seçenek vardır. Size uygun yöntem; sağlık durumunuz, yaşınız, gebelik planınız, adet şikâyetleriniz ve kişisel tercihleriniz birlikte değerlendirilerek seçilir.

Yöntemler ne kadar etkili?

Etkinlik, bir yıl boyunca aynı yöntemi kullanan 100 kadından kaçının gebe kaldığı ile ifade edilir. Tipik kullanım; unutma, geç kalma ve yanlış kullanım gibi gerçek hayattaki hataları da içerir. Kullanıcıya bağlı olmayan yöntemlerde (spiral, implant) tipik ve kusursuz kullanım arasındaki fark çok azdır; hap ve kondomda ise bu fark belirgindir.

Yöntem	Etki süresi	Tipik kullanımda 1 yılda gebelik (100 kadında)
Cilt altı implant	3 yıl	1’den az (yaklaşık 0,1)
Hormonlu spiral	Ürüne göre 3–8 yıl	1’den az
Bakırlı spiral	10 yıla kadar	1’den az (yaklaşık 0,8)
Tüplerin bağlanması veya alınması	Kalıcı	1’den az (yaklaşık 0,5)
Vazektomi (erkekte)	Kalıcı	1’den az (yaklaşık 0,15)
Üç aylık iğne	3 ay	Yaklaşık 4
Doğum kontrol hapı	Her gün alınır	Yaklaşık 7
Erkek kondomu	Her ilişkide	Yaklaşık 13
Geri çekme	Her ilişkide	Yaklaşık 20

Tablodaki değerler, Dünya Sağlık Örgütü’nün aile planlaması kaynaklarında yer alan yaklaşık oranlardır. Spiralinizin ya da implantınızın ne zaman değiştirilmesi gerektiğini, kullanılan ürüne göre doktorunuz size bildirir.

Uzun etkili yöntemler

Rahim içi araç (RİA, spiral)

Rahim içine yerleştirilen, T şeklinde küçük bir araçtır. Muayene sırasında birkaç dakikada takılır; takılırken adet sancısına benzer bir kramp hissedilebilir.

• Bakırlı spiral: Hormon içermez. Bakırın sperm üzerindeki etkisiyle döllenmeyi önler. Özellikle ilk aylarda adet kanamaları daha fazla ve daha sancılı olabilir.
• Hormonlu spiral: Rahim içine az miktarda progestin (levonorgestrel) salgılar. Adet kanamalarını belirgin şekilde azaltır, bazı kadınlarda adet tamamen durabilir. Bu nedenle yoğun adet kanamasının tedavisinde de kullanılır.

Nadir görülen riskler arasında takma sırasında rahim duvarının delinmesi (perforasyon), spiralin yerinden çıkması ve takıldıktan sonraki ilk haftalarda enfeksiyon bulunur. Spiral varken gebelik çok nadirdir; ancak olursa dış gebelik açısından hemen değerlendirilmelidir.

Cilt altı implant

Kolun iç yüzüne, lokal uyuşturma ile deri altına yerleştirilen, kibrit çöpü büyüklüğünde esnek bir çubuktur. Progestin salgılar ve 3 yıl boyunca etkilidir. En sık yan etkisi düzensiz ve önceden kestirilemeyen kanamalardır.

Kısa etkili hormonal yöntemler

Doğum kontrol hapı

• Kombine hap: Östrojen ve progestin içerir, yumurtlamayı engeller. Adetleri düzenleyebilir, adet sancısını ve kanama miktarını azaltabilir. Yumurtalık ve rahim iç zarı kanseri riskini azalttığı bilinmektedir; kullanım süresince meme kanseri riskinde ise çok küçük bir artış bildirilmiştir.
• Yalnızca progestin içeren hap: Östrojen kullanamayan ya da emziren kadınlar için bir seçenektir. Her gün aynı saatte alınması önemlidir.

Kombine hap pıhtı (tromboz) riskini az da olsa artırır. 35 yaşın üzerinde sigara içenlerde, auralı migreni olanlarda, pıhtı öyküsü, kontrol altında olmayan yüksek tansiyon ya da meme kanseri öyküsü bulunanlarda uygun değildir. Cilde yapıştırılan bant ve vajinal halka da kombine hapa benzer şekilde etki eden yöntemlerdir.

Doğum kontrol iğnesi

Aylık (kombine) ve üç aylık (yalnızca progestin içeren) iğneler bulunur. Üç aylık iğne düzensiz kanamaya ve bazı kadınlarda kilo artışına yol açabilir; uzun süreli kullanımda kemik yoğunluğunda geri dönüşlü bir azalma görülebilir. Bırakıldıktan sonra doğurganlığın geri dönmesi birkaç aydan bir yıla kadar gecikebileceği için yakın zamanda gebelik planlayanlara genellikle önerilmez.

Kondom

Erkek kondomu doğru kullanıldığında hem gebeliğe hem de cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlara karşı koruma sağlar. İlişkinin başından sonuna kadar kullanılmalıdır; yağ içeren kayganlaştırıcılar lateks kondomu zayıflatabileceği için su bazlı ürünler tercih edilmelidir. Kondomu başka bir yöntemle birlikte kullanmak (çift koruma) hem gebeliğe hem enfeksiyonlara karşı ek güvence sağlar.

Geri çekme ve takvim yöntemi gibi yöntemlerin gerçek hayattaki etkinliği, tablodan da görüldüğü gibi daha düşüktür.

Kalıcı yöntemler

• Kadında tüplerin bağlanması ya da alınması: Genellikle kapalı (laparoskopik) ameliyatla ya da sezaryen sırasında yapılır. Tüplerin tamamen alınmasının (salpenjektomi) yumurtalık kanseri riskini de azaltabileceği bilinmektedir.
• Erkekte vazektomi: Sperm kanallarının lokal anestezi ile bağlandığı kısa bir işlemdir. Hemen etkili olmaz; işlemden sonra meni tahlili ile sperm olmadığı doğrulanana kadar başka bir yöntem kullanılmalıdır.

Bu yöntemler kalıcı kabul edilmelidir; geri döndürme ameliyatları zordur ve sonuçları belirsizdir. Karar, gelecekte değişebilecek yaşam koşulları da düşünülerek verilmelidir.

Acil kontrasepsiyon

Korunmasız ilişki, kondomun yırtılması ya da hapın unutulması gibi durumlarda gebeliği önlemek için kullanılır.

• Bakırlı spiral: İlişkiden sonraki 5 gün içinde takıldığında en etkili acil yöntemdir ve sonrasında düzenli korunma sağlamaya devam eder.
• Acil kontrasepsiyon hapları: Levonorgestrel içeren haplar ilişkiden sonraki 72 saat, ulipristal asetat içeren haplar ise 120 saat (5 gün) içinde kullanılabilir. Ne kadar erken alınırsa o kadar etkilidir.

Acil kontrasepsiyon hapları esas olarak yumurtlamayı geciktirerek etki eder; var olan bir gebeliği sonlandırmaz. Düzenli bir yöntemin yerine kullanılmamalıdır.

Önemli: Korunmasız bir ilişki olduysa beklemeyin, mümkün olan en kısa sürede doktorunuza başvurun. Hangi yöntemin uygun olduğu, ilişkiden sonra geçen süreye ve sağlık durumunuza göre belirlenir.

Yöntem seçerken nelere dikkat edilir?

• Yakın zamanda gebelik planınız olup olmadığı
• Sigara kullanımı, migren, yüksek tansiyon ya da pıhtı öyküsü gibi sağlık durumlarınız
• Adet kanamalarınızın miktarı ve sancı şikâyetleriniz
• Emzirip emzirmediğiniz
• Her gün hap almayı hatırlamanın sizin için kolay olup olmadığı
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korunma ihtiyacınız

Yöntem seçiminden önce tansiyon ölçümü ve kısa bir sağlık değerlendirmesi yapılır; spiral için jinekolojik muayene gerekir.

Ne zaman doktora başvurmalı?

• Yeni bir yönteme başlamak ya da mevcut yönteminizi değiştirmek istediğinizde
• Korunmasız bir ilişkiden sonra acil kontrasepsiyon gerektiğinde
• Adetiniz gecikirse ya da gebelik şüphesi olursa
• Spiralin ipini hissedemiyorsanız ya da spiral varken şiddetli karın ağrısı, ateş veya kötü kokulu akıntı olursa
• Hormonal yöntem kullanırken bacakta tek taraflı şişlik ve ağrı, ani nefes darlığı, göğüs ağrısı, ani ve şiddetli baş ağrısı ya da görme bozukluğu olursa; bu durumlarda beklemeden acil servise başvurun