Kadınlarda Cinsel İşlev Bozuklukları

Cinsel sağlık, genel sağlığın ve yaşam kalitesinin önemli bir parçasıdır. Cinsel istekte azalma, uyarılmada ya da orgazmda güçlük ve ilişki sırasında ağrı gibi yakınmalar kadınlarda sanıldığından çok daha yaygındır. Pek çok kadın bu konuları konuşmaktan çekindiği için uzun süre yardım almadan yaşar. Oysa bu yakınmaların büyük bölümünün tanımlanabilir nedenleri ve etkili tedavi seçenekleri vardır.

Cinsel işlev bozukluğu nedir?

Kadınlarda cinsel yanıt; istek, uyarılma, orgazm ve doyum gibi birbirini etkileyen aşamalardan oluşur. Bu aşamalar her kadında aynı sırayla ilerlemez. Özellikle uzun süreli ilişkilerde istek çoğu zaman kendiliğinden değil, yakınlaşma başladıktan sonra ortaya çıkar (tepkisel istek). Bu da tamamen normaldir.

Araştırmalar, kadınların yaklaşık %40’ının yaşamının bir döneminde cinsel bir yakınma bildirdiğini gösterir. Ancak her yakınma bir hastalık anlamına gelmez. Bir durumun cinsel işlev bozukluğu olarak değerlendirilmesi için genellikle aylarca sürmesi ve kişide belirgin sıkıntı yaratması gerekir.

Bilgi: Cinsel istek düzeyi kişiden kişiye ve yaşamın farklı dönemlerinde değişir. Eşinizden daha az ya da daha fazla istek duymanız tek başına bir sorun değildir; önemli olan sizin bu durumdan rahatsızlık duyup duymadığınızdır.

Türleri

Tür	Nasıl kendini gösterir?
İstek azlığı	Cinsel düşüncelerin ve isteğin belirgin ve süregen biçimde azalması ya da kaybolması
Uyarılma bozukluğu	Yeterli uyarıya rağmen zihinsel ya da bedensel uyarılmanın ve vajinal kayganlaşmanın yetersiz kalması
Orgazm bozukluğu	Orgazmın belirgin biçimde gecikmesi, şiddetinin azalması ya da hiç yaşanamaması
Cinsel ağrı	İlişki sırasında ya da sonrasında ağrı, vajina girişinde istem dışı kasılma ve ağrı korkusu

Bu yakınmalar çoğu zaman bir arada görülür ve birbirini tetikler. Örneğin ilişkide ağrı yaşayan bir kadında zamanla istek de azalabilir. Yakınmanın hep var olması ya da belirli bir dönemden sonra başlaması, olası nedenler hakkında ipucu verir.

Nedenleri

Cinsel işlev bozuklukları nadiren tek bir nedene bağlıdır; bedensel, psikolojik ve ilişkisel etkenler çoğu zaman iç içedir.

Hormonal etkenler

• Menopoz: Östrojenin azalmasıyla vajina dokusu incelir, kayganlaşma azalır; ilişkide kuruluk, yanma ya da ağrı görülebilir. Bu yakınmalar tedavi edilmezse zamanla artma eğilimindedir.
• Doğum sonrası ve emzirme: Emzirme döneminde östrojen düzeyi düşük seyreder ve vajinal kuruluk sık görülür. Yorgunluk, uykusuzluk, bebek bakımı, beden algısındaki değişiklikler ve doğum yaralarının iyileşme süreci de isteği etkiler. Bu yakınmalar çoğu kadında zamanla hafifler.
• Ameliyatla menopoz: Her iki yumurtalığın alınması, hem östrojen hem de testosteron düzeyinde ani bir düşüşe yol açabilir.
• Diğer hormonal durumlar: Tiroid hastalıkları ve prolaktin hormonunun yüksekliği de cinsel isteği etkileyebilir.

İlaçlar

Bazı ilaçlar cinsel isteği, uyarılmayı ya da orgazmı olumsuz etkileyebilir:

• Bazı antidepresanlar; özellikle seçici serotonin geri alım inhibitörleri (SSRI) olarak adlandırılan grupta cinsel yan etkiler sıktır
• Bazı psikiyatrik ilaçlar ve sara (epilepsi) ilaçları
• Bazı tansiyon ilaçları
• Meme kanseri tedavisinde kullanılan bazı hormonal ilaçlar
• Hormonal doğum kontrol yöntemleri (kadınların çoğunda belirgin etki yapmasa da bazı kadınlarda)

Bedensel hastalıklar

Diyabet, kalp-damar hastalıkları, nörolojik hastalıklar, kronik ağrı, idrar kaçırma, endometriozis, kanser ve tedavileri ile pelvik bölgeye yapılan ameliyatlar cinsel işlevi etkileyebilir. Sigara, aşırı alkol ve madde kullanımı da olumsuz etki yapar.

Psikolojik ve ilişkisel etkenler

• Depresyon, kaygı (anksiyete), stres ve yoğun yorgunluk
• Beden algısıyla ilgili kaygılar; oysa genital bölgenin görünümü kadından kadına büyük farklılık gösterir ve bu farklılıkların çoğu normaldir
• Geçmişte yaşanmış olumsuz ya da travmatik cinsel deneyimler
• Cinselliğe dair bilgi eksikliği ve olumsuz inançlar
• İletişim sorunları, çatışmalar ve eşin yaşadığı cinsel sorunlar (örneğin sertleşme sorunu ya da erken boşalma)

Değerlendirme nasıl yapılır?

Değerlendirmenin temeli, mahremiyetinize saygılı ve ayrıntılı bir görüşmedir. Yakınmanın ne zamandır sürdüğü, hangi durumlarda ortaya çıktığı, genel sağlık durumunuz, kullandığınız ilaçlar, gebelik ve doğum öykünüz, duygu durumunuz ve ilişkiniz hakkında sorular sorulur. Bu soruların amacı sizi yargılamak değil, nedeni doğru belirlemektir.

Jinekolojik muayene, özellikle ağrı ya da kuruluk yakınmasında vajina ve dış genital bölgedeki değişiklikleri, enfeksiyonları ve kas gerginliğini değerlendirmeye yardımcı olur. Muayene her aşamada onayınızla yapılır ve hazır hissetmiyorsanız ertelenebilir. Kan tahlilleri yalnızca öyküye göre gerekli görüldüğünde, örneğin tiroid ya da prolaktin bozukluğu düşünüldüğünde istenir. Hormon düzeyleri tek başına cinsel işlevi yansıtmadığından rutin hormon tahlili çoğu zaman gerekmez.

Tedavi seçenekleri

Tedavi, yakınmanın türüne ve nedenine göre muayene sonrasında kişiye özel planlanır. Çoğu zaman birkaç yöntem birlikte kullanılır.

• Bilgilendirme ve danışmanlık: Cinsel yanıtın nasıl işlediğini, kişiden kişiye farklılıkları ve beklentileri konuşmak başlı başına rahatlatıcı olabilir.
• Altta yatan nedenin tedavisi: Enfeksiyon, tiroid hastalığı ya da ağrıya yol açan bir jinekolojik sorun varsa önce bu tedavi edilir. İlaç kaynaklı yakınmalarda, ilacı yazan hekimle birlikte doz değişikliği ya da başka bir ilaca geçiş değerlendirilebilir.
• Vajinal kuruluk için: Kayganlaştırıcılar ve vajinal nemlendiriciler ilk basamaktır. Gerekirse vajinaya uygulanan düşük dozlu östrojen önerilebilir; bu tedavide vücuda geçen hormon miktarı çok azdır.
• Hormon tedavileri: Menopoz yakınmaları olan uygun kadınlarda menopozal hormon tedavisi kuruluğu ve diğer yakınmaları azaltabilir. Menopoz sonrasında belirgin istek azlığı yaşayan bazı kadınlarda, kapsamlı değerlendirmenin ardından uzman kontrolünde testosteron tedavisi gündeme gelebilir. Kadınlar için onaylı ürün seçenekleri sınırlıdır; erkekler için üretilmiş ürünlerin kendi başına kullanılması sakıncalıdır.
• Cinsel terapi ve psikoterapi: Bilişsel davranışçı terapi, farkındalık (mindfulness) temelli yaklaşımlar ve çiftlerin birlikte uyguladığı yapılandırılmış egzersizler; istek, uyarılma ve orgazm sorunlarında yararı gösterilmiş yöntemlerdir.
• Pelvik taban fizyoterapisi: Özellikle ağrı ve kas gerginliği eşlik ettiğinde kasları tanımaya ve gevşetmeye yardımcı olur.

Menopoz öncesi kadınlarda istek azlığı için bazı ülkelerde onaylanmış ilaçlar da bulunur; ancak etkileri sınırlıdır, yan etkileri olabilir ve herkes için uygun değildir. Erkeklerde kullanılan sertleşme ilaçlarının kadınlarda yararı ise genel olarak gösterilmemiştir.

Önemli: Kullandığınız bir ilacın cinsel yaşamınızı etkilediğini düşünüyorsanız ilacı kendi başınıza bırakmayın. Özellikle antidepresanların aniden kesilmesi yakınmalarınızı artırabilir; değişiklik mutlaka ilacı yazan hekimle birlikte planlanmalıdır.

Ekip yaklaşımı

Cinsel işlev bozukluklarının tedavisi çoğu zaman ekip işidir. Kadın hastalıkları ve doğum uzmanı bedensel nedenleri değerlendirir; pelvik taban fizyoterapisti kas kaynaklı yakınmalarda, cinsel terapist ya da psikolog duygusal ve ilişkisel konularda destek olur. Gerektiğinde psikiyatri ve endokrinoloji uzmanlarıyla, eşinizde bir sorun varsa üroloji uzmanıyla da iş birliği yapılır. Eşinizin sürece katılması çoğu zaman tedaviyi kolaylaştırır.

Günlük yaşamda neler yardımcı olabilir?

• Yeterli uyku, düzenli fiziksel aktivite ve stres yönetimi
• Alkolü sınırlamak ve sigarayı bırakmak
• Eşinizle istekleriniz, kaygılarınız ve beklentileriniz hakkında açıkça konuşmak
• Yakınlaşmaya yeterli zaman ayırmak ve gerektiğinde kayganlaştırıcı kullanmak
• İnternette “istek artırıcı” olarak satılan, içeriği belirsiz ürünlerden uzak durmak

Ne zaman doktora başvurmalı?

• Cinsel yaşamınızla ilgili bir yakınma sizi ya da ilişkinizi rahatsız ettiğinde
• İlişki sırasında ya da sonrasında ağrı, yanma veya kuruluk yaşadığınızda
• İlişki sonrasında kanama olduğunda
• Yeni başladığınız bir ilaçtan sonra cinsel yaşamınızda değişiklik fark ettiğinizde
• Doğum ya da menopoz sonrasında yakınmalarınız aylardır düzelmediğinde
• Belirgin mutsuzluk, kaygı ya da geçmişte yaşadığınız zorlayıcı bir deneyim nedeniyle desteğe ihtiyaç duyduğunuzda