Gebelik Diyabeti (Gestasyonel Diyabet)

Gebelik diyabeti (gestasyonel diyabet), gebelikten önce diyabeti olmayan bir kadında gebelik sırasında ortaya çıkan kan şekeri yüksekliğidir. Genellikle gebeliğin ikinci yarısında gelişir ve çoğu zaman doğumdan sonra düzelir. Toplumdan topluma değişmekle birlikte gebeliklerin yaklaşık %2–10’unda görülür. Erken fark edilip iyi kontrol edildiğinde, gebelik diyabeti olan kadınların büyük çoğunluğu sağlıklı bir gebelik geçirir.

Neden olur?

Gebelikte plasentanın ürettiği hormonlar, bebeğe yeterli besin ulaşmasını sağlamak için annenin vücudunda insüline karşı bir direnç oluşturur. Bu direnç özellikle gebeliğin ikinci yarısında artar. Pankreas bu artışı karşılayacak kadar fazla insülin üretemediğinde kan şekeri yükselir ve gebelik diyabeti ortaya çıkar.

Gebelik diyabeti sizin yaptığınız ya da yapmadığınız bir şey yüzünden oluşmaz; ancak bazı etkenler riski artırır.

Risk faktörleri

• Gebelik öncesinde fazla kilo veya obezite
• Anne, baba veya kardeşlerde tip 2 diyabet
• Önceki gebelikte gebelik diyabeti geçirmiş olmak
• Daha önce 4 kilogramın üzerinde bebek doğurmuş olmak
• Polikistik over sendromu (PKOS)
• İleri anne yaşı
• Gebelik öncesinde saptanmış prediyabet (gizli şeker)
• Yüksek tansiyon ve hareketsiz yaşam

Hiçbir risk faktörü olmayan kadınlarda da gebelik diyabeti gelişebilir.

Belirtileri

Gebelik diyabeti çoğunlukla belirti vermez. Çok su içme, sık idrara çıkma veya yorgunluk gibi yakınmalar olabilir; ancak bunlar gebelikte zaten sık görüldüğü için ayırt edici değildir. Bu nedenle tanı ancak testle konabilir.

Tanı: Şeker yükleme testi

Tüm gebelere, gebeliğin 24–28. haftaları arasında şeker yükleme testi (oral glukoz tolerans testi, OGTT) önerilir. Risk faktörü olan kadınlarda ilk kontrolde de kan şekerine bakılır; böylece gebelikten önce var olan ama fark edilmemiş diyabet erkenden saptanabilir.

Türkiye’de yaygın olarak tek aşamalı 75 gramlık test kullanılır. Test sabah, en az 8 saatlik açlıktan sonra yapılır: Önce açlık kan şekeri ölçülür, ardından şekerli bir sıvı içilir ve 1. ve 2. saatlerde kan şekeri yeniden ölçülür. Aşağıdaki değerlerden herhangi birine ulaşılırsa ya da aşılırsa gebelik diyabeti tanısı konur:

Ölçüm zamanı	Tanı eşiği (mg/dL)
Açlık	92 ve üzeri
1. saat	180 ve üzeri
2. saat	153 ve üzeri

Bazı merkezlerde iki aşamalı yöntem de kullanılır: Önce 50 gramlık bir tarama testi yapılır, sonuç yüksekse 100 gramlık ve 3 saat süren test uygulanır. Bu yöntemde farklı eşik değerler kullanılır.

Testten önceki günlerde her zamanki gibi beslenmeniz, test süresince oturarak beklemeniz ve sigara içmemeniz sonucun doğruluğu için önemlidir.

Anne ve bebek nasıl etkilenir?

Kan şekeri kontrol altına alınmazsa, annedeki fazla şeker plasenta yoluyla bebeğe geçer ve bebek bunu fazladan insülin üreterek karşılar. Bunun sonucunda şu riskler artabilir:

Bebek açısından:

• Normalden iri bebek (makrozomi) ve buna bağlı olarak doğumda omuz takılması (omuz distosisi) gibi zorluklar
• Doğumdan sonra bebeğin kan şekerinde düşme (hipoglisemi), sarılık ve solunum sorunları
• Amniyon sıvısında artış
• İlerleyen yaşlarda çocukta fazla kilo ve tip 2 diyabet eğilimi

Anne açısından:

• Gebelik zehirlenmesi (preeklampsi) ve yüksek tansiyon
• Sezaryen olasılığında artış
• Sonraki gebeliklerde gebelik diyabetinin tekrarlaması
• İlerleyen yıllarda tip 2 diyabet gelişmesi

Gebelik diyabeti genellikle gebeliğin ikinci yarısında başladığı için, gebelikten önce var olan diyabetin aksine bebekte doğumsal anomali riskini belirgin şekilde artırmaz.

Bilgi: Bu risklerin çoğu, kan şekerinin iyi kontrol edilmesiyle belirgin şekilde azalır. Tedavinin amacı da budur.

Tedavi

Tedavi kişiye özel planlanır ve genellikle şu adımlardan oluşur.

Beslenme düzenlemesi

Gebelik diyabeti olan kadınların çoğunda kan şekeri beslenme düzenlemesiyle kontrol altına alınabilir. Amaç aç kalmak değil; öğünleri gün içine dengeli dağıtmak, şekerli yiyecek ve içecekleri azaltmak, beyaz ekmek ve pirinç gibi hızlı emilen karbonhidratlar yerine tam tahılları, sebzeleri ve baklagilleri tercih etmek ve her öğünde yeterli protein almaktır. Mümkünse bir diyetisyenden destek almanız önerilir.

Fiziksel aktivite

Doktorunuzun uygun gördüğü ölçüde, düzenli ve orta yoğunlukta egzersiz (örneğin yemeklerden sonra kısa yürüyüşler) kan şekerinin düzenlenmesine yardımcı olur.

Evde kan şekeri takibi

Parmak ucundan kan şekeri ölçen bir cihazla (glukometre) açlık ve yemek sonrası değerler günde birkaç kez ölçülür. Pek çok kılavuzda hedef; açlıkta 95 mg/dL’nin, yemekten 1 saat sonra 140 mg/dL’nin ve 2 saat sonra 120 mg/dL’nin altında kalmaktır. Size uygun hedefleri ve ölçüm sıklığını doktorunuz belirler.

İlaç tedavisi

Beslenme düzenlemesi ve egzersize rağmen kan şekeri hedeflerin üzerinde kalırsa ilaç tedavisi başlanır. Gebelikte en sık tercih edilen tedavi insülindir; insülin plasentadan önemli ölçüde geçmez. Bazı durumlarda ağızdan alınan metformin de kullanılabilir. İlacın türü ve dozu yalnızca doktorunuz tarafından belirlenir ve kan şekeri değerlerinize göre ayarlanır.

Gebelik takibi ve doğum

Bebeğin büyümesi ve amniyon sıvısı ek ultrasonlarla izlenir; ilaç kullanan kadınlarda ilerleyen haftalarda NST gibi testler eklenebilir. Kan şekeri iyi kontrol edilen kadınlarda doğum çoğu zaman 39–40. haftalarda planlanabilir ve normal doğum mümkündür. Bebeğin tahmini ağırlığı çok yüksekse doğum şekli ayrıca konuşulur. Doğumdan sonra bebeğin kan şekeri ilk saatlerde izlenir; erken emzirme bebeğin kan şekerinin dengelenmesine yardımcı olur.

Doğumdan sonra

Gebelik diyabeti çoğu kadında doğumla birlikte düzelir. Ancak doğumdan 4–12 hafta sonra şeker yükleme testinin tekrarlanması ve sonrasında 1–3 yılda bir kan şekeri kontrolü önerilir. Emzirme, dengeli beslenme, düzenli egzersiz ve sağlıklı kiloya ulaşmak, ileride tip 2 diyabet gelişme riskini azaltır. Bir sonraki gebeliği planlarken gebelik öncesi danışmanlık almanız yararlı olur.

Ne zaman doktora başvurmalı?

• Kan şekeri ölçümleriniz tekrar tekrar hedef değerlerin üzerinde çıkıyorsa
• İnsülin kullanırken titreme, terleme, çarpıntı, baş dönmesi veya bilinç bulanıklığı gibi kan şekeri düşüklüğü belirtileri yaşıyorsanız
• Bebek hareketlerinde azalma fark ederseniz
• Şiddetli baş ağrısı, görme bozukluğu veya yüzde ve ellerde ani şişlik olursa
• Aşırı susama ve çok sık idrara çıkma gibi yakınmalarınız artarsa ya da hiçbir şey yiyemiyorsanız

Önemli: Kan şekeri değerleriniz yüksek ya da düşük seyretse bile ilaç dozunuzu kendiniz değiştirmeyin. Ölçüm sonuçlarınızı kaydedip doktorunuzla paylaşın; kan şekeri düşüklüğünde ne yapmanız gerektiğini tedaviye başlarken doktorunuza sorun.