Gebelikte İlaç ve Aşı Kullanımı

Gebelikte ilaç kullanmak pek çok anne adayını kaygılandırır. Oysa gebelikte de hastalanabilirsiniz ve bazı hastalıkların tedavi edilmemesi, bebek için ilacın kendisinden daha büyük bir risk oluşturabilir. Önemli olan, her ilacın fayda ve riskinin doktorunuzla birlikte değerlendirilmesidir.

İlaçlar bebeği nasıl etkiler?

Birçok ilaç plasenta (eş) yoluyla bebeğe geçebilir. Ancak geçmesi, mutlaka zarar vereceği anlamına gelmez. İlacın etkisi; türüne, dozuna, kullanım süresine ve gebeliğin hangi haftasında alındığına bağlıdır.

• Döllenmeden sonraki ilk iki hafta: Bu dönemde ilacın ya hiç etkisi olmaz ya da gebelik kendiliğinden sonlanır. Buna “hep ya da hiç” dönemi denir.
• Organ oluşumu dönemi (son adet tarihine göre yaklaşık 5–10. haftalar): Bebeğin kalbi, beyni, yüzü ve uzuvları bu haftalarda oluşur. İlaç etkilerine en duyarlı dönemdir.
• Sonraki haftalar: Organlar oluşmuştur, ancak bazı ilaçlar bebeğin büyümesini ya da organlarının çalışmasını etkileyebilir.

Bebekte ciddi etkisi olduğu bilinen ilaçların sayısı sınırlıdır. Örneğin sivilce tedavisinde kullanılan isotretinoin, bazı epilepsi ilaçları (özellikle valproat), kan sulandırıcı varfarin ve bazı tansiyon ilaçları (ACE inhibitörleri) bu gruptadır. Bu ilaçları kullanıyorsanız gebelik planlamadan önce doktorunuzla görüşmeniz çok önemlidir.

İlaç prospektüslerinde sık görülen “gebelikte kullanımı önerilmez” gibi ifadeler, çoğu zaman ilacın zararlı olduğunu değil, gebelerde yeterli araştırma yapılmadığını gösterir. İnternette rastlanan A, B, C, D, X harf kategorileri de riski fazla basitleştirdiği için birçok ülkede artık kullanılmamaktadır. Bir ilacın gebelikte kullanılıp kullanılamayacağına, güncel bilgiler ve kişisel durumunuz ışığında doktorunuzla birlikte karar verilmelidir.

Düzenli ilaç kullanıyorsanız

Epilepsi, tiroit hastalığı, astım, depresyon, yüksek tansiyon ya da diyabet gibi kronik bir hastalığınız varsa, ilaçlarınızı gebe olduğunuzu öğrendiğiniz anda kendi başınıza bırakmayın. Ani bırakma, hastalığınızın alevlenmesine yol açarak hem sizi hem bebeği riske atabilir.

Bunun yerine en kısa sürede doktorunuza başvurun. Gerekirse ilacınız gebelikte daha güvenli bilinen bir seçenekle değiştirilir ya da dozu ayarlanır. İdeal olan, bu düzenlemenin gebelik planlanırken yapılmasıdır.

Reçetesiz ilaçlar, bitkisel ürünler ve takviyeler

• Ağrı kesici ve ateş düşürücüler: Parasetamol, gerektiğinde gebelikte en sık tercih edilen ağrı kesicidir; yine de en kısa süreyle ve doktorunuzun önerdiği şekilde kullanılmalıdır. İbuprofen, naproksen gibi steroid olmayan ağrı kesicilerin (NSAİİ) özellikle 20. haftadan sonra kullanılması önerilmez; bebeğin böbreklerini ve kalp damarlarını etkileyebilir.
• Soğuk algınlığı ilaçları: Birden fazla etken madde içeren kombine ürünlerden kaçının. Burun tıkanıklığı için tuzlu su spreyleri ilk tercih olabilir.
• Bitkisel ürünler: “Doğal” olmaları güvenli oldukları anlamına gelmez. Pek çoğunun gebelikteki güvenliği araştırılmamıştır; bazıları kasılmalara ya da kanamaya yol açabilir.
• Vitaminler: Folik asit ve doktorunuzun önerdiği takviyeler dışında, özellikle yüksek miktarda A vitamini içeren ürünlerden kaçının.

Önemli: Bu makalede ilaç dozu verilmemiştir. Gebelikte kullanacağınız her ilacın türü, dozu ve süresi muayene sonrası size özel olarak belirlenmelidir. Eczaneden ilaç alırken de gebe olduğunuzu söyleyin.

Gebelikte aşılar

Gebelikte yapılan bazı aşılar sizi enfeksiyonlardan korurken, oluşan antikorlar plasenta yoluyla bebeğe geçer ve kendi aşılarını olana kadar ilk aylarında onu da korur.

Aşı	Gebelikte	Açıklama
Grip (inaktif)	Önerilir	Grip mevsiminde, gebeliğin her döneminde yapılabilir.
Tetanoz-difteri (Td) / Tdap	Önerilir	Tdap boğmacaya karşı da korur; her gebelikte, tercihen 27–36. haftalar arasında önerilir.
COVID-19	Doktorunuzla değerlendirilir	Uluslararası kadın doğum dernekleri gebelikte yapılmasını önermektedir.
Hepatit B	Risk varsa yapılabilir	Bağışık değilseniz ve risk taşıyorsanız uygulanabilir.
Kızamık-kızamıkçık-kabakulak, suçiçeği	Yapılmaz	Canlı aşılardır; gebelikte önerilmez.

Grip aşısı

Gebelikte grip daha ağır seyredebilir ve zatürre gibi komplikasyonlara yol açabilir. Grip aşısı canlı olmayan (inaktif) bir aşıdır ve grip mevsimi boyunca gebeliğin her haftasında yapılabilir. Burun spreyi şeklindeki canlı grip aşısı ise gebelikte kullanılmaz.

Tetanoz, difteri ve boğmaca aşısı

Türkiye’de gebelere, önceki aşı durumlarına göre aile hekimliği aracılığıyla tetanoz-difteri (Td) aşısı yapılır. Uluslararası kılavuzlar ayrıca her gebelikte boğmaca bileşenini de içeren Tdap aşısını önerir. Boğmaca yenidoğanda ağır seyredebilir; gebelikte yapılan aşı bebeği aşılanabileceği yaşa kadar korumaya yardımcı olur. Hangi aşının size uygun olduğunu doktorunuzla konuşabilirsiniz.

Canlı aşılardan kaçınma

Kızamık-kızamıkçık-kabakulak (KKK), suçiçeği ve sarı humma gibi canlı aşılar, kuramsal risk nedeniyle gebelikte yapılmaz. Bu aşılardan birini olduysanız, gebe kalmadan önce en az bir ay beklemeniz önerilir. Gebelik öncesinde kızamıkçık ve suçiçeğine karşı bağışık olmadığınız saptanırsa aşınız doğumdan sonra yapılabilir; bu aşılar emzirmeye engel değildir.

HPV aşısı canlı bir aşı olmamakla birlikte, gebelikteki güvenliğine ilişkin veriler sınırlı olduğu için doğum sonrasına ertelenir.

Doğumdan sonra ve emzirirken

Emzirme döneminde de bazı ilaçlar süte geçer; ancak ilaçların büyük bölümü emzirmeyle birlikte güvenle kullanılabilir ve ilaç gerektiği için emzirmeyi bırakmak çoğu zaman gerekmez. Size ilaç yazan her hekime emzirdiğinizi söyleyin.

Ne zaman doktora başvurmalı?

• Gebe olduğunuzu öğrendiğinizde düzenli kullandığınız bir ilaç varsa, bırakmadan önce
• Gebe olduğunuzu bilmeden ilaç kullandıysanız ya da aşı olduysanız
• Ateşiniz 38°C’nin üzerine çıktıysa ya da ağrınız ağrı kesiciye rağmen geçmiyorsa
• Kullandığınız bir ilaçtan sonra döküntü, nefes darlığı ya da yüz ve dudaklarda şişme gelişirse (bu durumda 112’yi arayın)
• Bir başka hekim size yeni bir ilaç yazdıysa ve gebelikte güvenliğinden emin değilseniz

Doktorunuza giderken kullandığınız tüm ilaçların, vitaminlerin ve bitkisel ürünlerin listesini yanınızda götürmeniz, değerlendirmeyi kolaylaştırır.