İnfertilite (Kısırlık): Nedenleri ve Değerlendirme

Gebe kalmak, birçok çift için düşündüklerinden daha uzun sürebilir. Düzenli ilişkisi olan çiftlerin yaklaşık %80’i bir yıl içinde gebelik elde eder. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre dünyada her 6 kişiden yaklaşık biri yaşamının bir döneminde infertiliteyle karşılaşır. İnfertilite çoğu zaman kesin bir “çocuk sahibi olamama” durumu değildir; nedenleri araştırılabilen ve birçoğu tedavi edilebilen bir durumdur.

İnfertilite nedir?

İnfertilite (kısırlık), düzenli ve korunmasız cinsel ilişkiye rağmen 12 ay içinde gebelik oluşmamasıdır. 35 yaş ve üzerindeki kadınlarda, zaman kaybını önlemek için değerlendirmeye 6 ayın sonunda başlanır. Hiç gebelik yaşamamış çiftlerde primer, daha önce gebelik olmuş ancak sonrasında gebe kalınamayan durumlarda sekonder infertilite denir.

Nedenleri

Neden kadında, erkekte ya da her ikisinde olabilir. İnfertilite yaşayan çiftlerin yaklaşık yarısında erkek faktörü tek başına ya da kadın faktörüyle birlikte rol oynar; bazı çiftlerde birden fazla neden bir arada bulunur.

Kadına ait nedenler

• Yumurtlama bozuklukları: Polikistik over sendromu (PKOS), tiroit hastalıkları, süt hormonu (prolaktin) yüksekliği, aşırı kilo kaybı ya da çok yoğun egzersiz.
• Yumurtalık rezervinin azalması: Yaşla birlikte yumurta sayısı ve kalitesi azalır; bu azalma 35 yaşından sonra hızlanır. Yumurtalık ameliyatları, kemoterapi ve radyoterapi de rezervi etkileyebilir.
• Tüplere ait nedenler: Geçirilmiş pelvik enfeksiyonlar (özellikle klamidya), dış gebelik ya da ameliyatlara bağlı tüp tıkanıklığı veya hasarı.
• Endometriozis: Rahim iç dokusuna benzeyen dokunun rahim dışında bulunmasıdır; yapışıklıklara ve yumurtalıkta çikolata kistine yol açabilir.
• Rahme ait nedenler: Rahim boşluğuna doğru büyüyen miyomlar, polipler, rahim içi yapışıklıklar ya da rahim içi perde gibi doğuştan şekil farklılıkları.

Erkeğe ait nedenler

Sperm sayısında azalma, spermin hareketinde ya da yapısında bozukluk veya menide hiç sperm bulunmaması başlıca nedenlerdir. Bunlara testis toplardamarlarında genişleme (varikosel), hormon bozuklukları, geçirilmiş enfeksiyonlar, inmemiş testis öyküsü, genetik nedenler, sigara ve anabolik steroid gibi bazı ilaçlar yol açabilir.

Açıklanamayan infertilite

Temel tetkiklerin tümü normal olduğu hâlde gebelik oluşmayan çiftler de vardır. Bu çiftlerin bir kısmı zamanla kendiliğinden gebe kalabilir; bir kısmında ise yaşa ve infertilite süresine göre tedavi planlanır.

Sigara, fazla kilo ya da çok düşük kilo ve fazla alkol kullanımı hem kadında hem erkekte doğurganlığı olumsuz etkileyebilir.

Değerlendirme: Hangi tetkikler yapılır?

İlk görüşmede adet düzeniniz, geçirilmiş gebelikler, ameliyatlar ve enfeksiyonlar, kullandığınız ilaçlar, ilişki sıklığı ve yaşam alışkanlıklarınız sorulur; ardından jinekolojik muayene ve vajinal ultrason yapılır. Değerlendirmenin başından itibaren eşinizin de sürece katılması önemlidir.

Tetkik	Ne gösterir?
Semen analizi (spermiyogram)	Sperm sayısı, hareketi ve yapısı; erkekte ilk basamak testtir
Vajinal ultrason	Rahim ve yumurtalıkların yapısı, miyom, kist ya da polip; yumurtalıktaki küçük follikül sayısı
Adetin 2–5. günlerinde FSH ve östradiol; AMH (döngünün herhangi bir günü)	Yumurtalık rezervi hakkında fikir verir
Adet döngüsünün ikinci yarısında progesteron	Yumurtlama olup olmadığını gösterir
TSH ve prolaktin (gerektiğinde)	Tiroit ve süt hormonu bozuklukları
Rahim filmi (HSG) ya da tüplerin ultrasonla değerlendirilmesi	Tüplerin açık olup olmadığı ve rahim iç yapısı

Semen analizi için örnek genellikle 2–7 günlük cinsel perhizden sonra verilir. Sonuç normal değilse test bir süre sonra tekrarlanır ve üroloji değerlendirmesi planlanır.

Gerektiğinde rahim içinin kamerayla incelenmesi (histeroskopi) ya da endometriozis veya tüp hastalığı şüphesinde karın içinin kamerayla değerlendirilmesi (laparoskopi) önerilebilir. Gebelik öncesi rutin kan tahlilleri ve aşı durumunuz da bu süreçte gözden geçirilir.

Tedavi seçenekleri

Tedavi; nedene, kadının yaşına, infertilite süresine ve çiftin tercihlerine göre planlanır:

• Yaşam tarzı düzenlemeleri: Sağlıklı kiloya ulaşmak, sigarayı bırakmak ve alkolü sınırlamak. Gebelik planlayan kadınlara folik asit kullanımı önerilir.
• Yumurtlamayı destekleyen tedaviler: Yumurtlama bozukluğunda letrozol ya da klomifen sitrat gibi ağızdan alınan ilaçlar veya gonadotropin iğneleri kullanılabilir. Çoğul gebelik riskini sınırlamak için tedavi ultrasonla izlenir.
• Cerrahi tedaviler: Rahim içi polip, perde ya da yapışıklıkların histeroskopiyle giderilmesi; seçilmiş durumlarda endometriozis ya da tüp sorunlarına yönelik laparoskopi.
• Aşılama (intrauterin inseminasyon): Laboratuvarda hazırlanan spermin, yumurtlama zamanında ince bir kateterle rahim içine verilmesidir.
• Tüp bebek (IVF) ve mikroenjeksiyon (ICSI): Yumurtaların toplanıp laboratuvarda döllenmesi ve oluşan embriyonun rahme yerleştirilmesidir. Tüplerin tıkalı olduğu durumlarda, ileri erkek faktöründe ve diğer tedavilerle sonuç alınamadığında gündeme gelir.

Gebelik şansı; özellikle kadının yaşına, altta yatan nedene ve yumurtalık rezervine göre kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Çoğul gebelik ve yumurtalıkların aşırı uyarılması gibi olası riskler de tedavi öncesinde sizinle konuşulur.

Bilgi: Kendi başınıza “doğurganlığı artırdığı” söylenen takviyeler ya da ilaçlar kullanmadan önce doktorunuza danışın. Değerlendirme tamamlanmadan başlanan tedaviler zaman kaybına yol açabilir.

Duygusal yön

İnfertilite, çiftler için duygusal olarak yıpratıcı bir süreç olabilir. Hayal kırıklığı, kaygı, suçluluk ya da ilişkide gerginlik yaşamak sık görülür. Bu duyguları eşinizle paylaşmak, sürecin her aşamasında sorularınızı sormak ve gerekirse psikolojik destek almak bu dönemi daha kolay geçirmenize yardımcı olur.

Ne zaman doktora başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda değerlendirme için başvurun:

• 35 yaşın altındaysanız 1 yıl, 35 yaş ve üzerindeyseniz 6 ay düzenli ilişkiye rağmen gebelik oluşmadıysa
• 40 yaşın üzerindeyseniz, gebelik planlamaya başladığınızda beklemeden
• Adetleriniz çok düzensizse ya da hiç adet görmüyorsanız
• Endometriozis, PKOS, geçirilmiş pelvik enfeksiyon, tüp ya da yumurtalık ameliyatı öykünüz varsa
• Şiddetli adet sancısı ya da ilişkide ağrı yaşıyorsanız
• Kemoterapi ya da radyoterapi aldıysanız veya alacaksanız (tedavi öncesinde doğurganlığı koruma seçenekleri konuşulabilir)
• Eşinizde inmemiş testis, testis ameliyatı ya da bilinen bir sperm sorunu gibi bir öykü varsa

Değerlendirme ve tedavi, çiftin birlikte görüşülmesi ve tetkik sonuçlarına göre kişiye özel olarak planlanır.