Ürojinekoloji: İdrar Kaçırma, Mesane ve Pelvik Taban Sağlığı

Ürojinekoloji, kadın hastalıkları ve doğum ile üroloji alanlarının kesiştiği ve kadınlarda pelvik taban sorunlarıyla ilgilenen alandır. İdrar kaçırma, sık idrara çıkma, sarkma hissi ya da tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları pek çok kadının yaşam kalitesini sessizce etkiler. Utanma ya da “yaşa bağlı normal bir durum” düşüncesiyle çoğu zaman yıllarca dile getirilmeyen bu yakınmaların birçoğu, bugün etkili yöntemlerle tedavi edilebilir ya da belirgin şekilde hafifletilebilir.

Pelvik taban nedir?

Pelvik taban, leğen kemiğinin tabanında bir hamak gibi uzanan kas ve bağ dokusu yapısıdır. Mesaneyi, rahmi ve bağırsağın son kısmını (rektum) yerinde tutar; idrar ve dışkıyı tutmayı ve boşaltmayı düzenlemeye yardımcı olur ve cinsel işlevde de rol oynar. Bu yapının zayıflaması, zarar görmesi ya da aşırı gergin olması farklı yakınmalara yol açabilir.

Ürojinekoloji hangi sorunlarla ilgilenir?

• İdrar kaçırma: Öksürme, hapşırma ya da zıplama sırasında olan stres tipi, ani ve güçlü bir sıkışma hissiyle olan sıkışma (urge) tipi ya da ikisinin birlikte görüldüğü karışık tip.
• Aşırı aktif mesane: Sık idrara çıkma, ani ve ertelenemeyen idrar yapma isteği ve gece idrara kalkma; kaçırma eşlik edebilir ya da etmeyebilir.
• Pelvik organ sarkması: Rahim, mesane ya da bağırsağın vajinaya doğru yer değiştirmesi; vajinada ele gelen şişlik ve aşağı doğru baskı hissi.
• Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları: Genellikle 6 ayda 2 ya da 1 yılda 3 veya daha fazla enfeksiyon geçirilmesi.
• Mesaneyi boşaltma güçlüğü: Zayıf idrar akımı, tam boşaltamama hissi, idrar yapmak için ıkınma gereksinimi.
• Mesane ağrı sendromu (interstisyel sistit): Enfeksiyon olmadan, mesane dolarken artan kasık ağrısıyla birlikte sık ve sıkışarak idrara çıkma.
• Gaz ya da dışkı kaçırma: Özellikle doğumda oluşan ileri derece yırtıklardan sonra görülebilir.
• Menopozla ilişkili yakınmalar: Östrojenin azalmasıyla vajinada kuruluk, yanma, sık idrara çıkma ve tekrarlayan enfeksiyonlar (genitoüriner sendrom).

Kimlerde daha sık görülür?

• Gebelik ve vajinal doğum, özellikle iri bebek ya da müdahaleli doğum öyküsü
• Menopoz ve ileri yaş
• Fazla kilo
• Kronik öksürük, kronik kabızlık ve sürekli ağır kaldırma
• Diyabet ve bazı nörolojik hastalıklar
• Geçirilmiş pelvik ameliyatlar
• Bağ dokusunun doğuştan zayıf olması ve ailede sarkma öyküsü

Değerlendirme nasıl yapılır?

Değerlendirme ayrıntılı bir görüşmeyle başlar: Yakınmalarınızın ne zamandır sürdüğü, hangi durumlarda arttığı, gün içinde ne kadar sıvı aldığınız, doğumlarınız, geçirdiğiniz ameliyatlar ve kullandığınız ilaçlar sorulur. Yakınmaların yaşam kalitenizi ne ölçüde etkilediğini anlamak için kısa anketlerden de yararlanılabilir.

Tetkik	Ne işe yarar?	Kimlere yapılır?
Mesane günlüğü	Sıvı alımı, idrar sıklığı ve miktarı, kaçırma anları	Hemen herkese
Jinekolojik muayene	Sarkmanın türü ve derecesi, öksürükle kaçırma, pelvik taban kas gücü	Hemen herkese
İdrar tahlili, gerekirse idrar kültürü	Enfeksiyon ve idrarda kan araştırılması	Hemen herkese
İdrar sonrası ultrason	Mesanede kalan idrar miktarı	Boşaltma güçlüğü şüphesinde
Ürodinamik test	Mesanenin dolma ve boşalma sırasındaki basınç ve işlevi	Ameliyat planlanıyorsa ya da tablo karmaşıksa
Sistoskopi	Mesane içinin ince bir kamerayla incelenmesi	İdrarda kan, ağrı ya da şüpheli bulgu varsa

Tedavi seçenekleri

Tedavi basamaklı ilerler ve çoğu zaman ameliyat dışı yöntemlerle başlar.

Ameliyatsız tedaviler

• Pelvik taban egzersizleri (Kegel egzersizleri): Stres tipi idrar kaçırmada ilk basamak tedavidir; sarkma yakınmalarında ve sıkışma tipinde de yararlıdır. Kasların doğru çalıştırıldığının muayenede kontrol edilmesi ve bir pelvik taban fizyoterapistinden destek alınması başarıyı artırır. Etkisini görmek için en az 3 ay düzenli çalışmak gerekir.
• Mesane eğitimi: Tuvalete gitme aralıklarının planlı olarak uzatılmasıyla mesanenin daha fazla idrar tutmayı yeniden öğrenmesi amaçlanır.
• Yaşam tarzı düzenlemeleri: Fazla kiloların verilmesi, çay, kahve ve gazlı içeceklerin azaltılması, kabızlığın ve kronik öksürüğün tedavisi.
• Pesser: Vajinaya yerleştirilen, çoğunlukla silikondan yapılan halka ya da farklı biçimlerde bir destek aracıdır; sarkmada ve bazı stres tipi kaçırmalarda ameliyatsız bir seçenektir.
• Lokal östrojen tedavisi: Menopoz sonrası dönemde vajinaya uygulanan östrojen, sıkışma yakınmalarını ve tekrarlayan enfeksiyonları azaltabilir.

İlaçlar ve ileri tedaviler

Aşırı aktif mesanede mesane kasını gevşeten ilaçlar (antimuskarinik ilaçlar ve beta-3 agonistleri) kullanılabilir. Bu ilaçların ağız kuruluğu ve kabızlık gibi yan etkileri olabilir; özellikle ileri yaşta ilaç seçimi dikkatle yapılır. İlaçlara yanıt vermeyen durumlarda mesaneye botulinum toksini uygulaması ya da sinir uyarımı tedavileri gündeme gelebilir.

Cerrahi tedaviler

• Stres tipi idrar kaçırmada: İdrar kanalının altına yerleştirilen askı (bant) ameliyatları, mesane boynunun askıya alınması (kolposüspansiyon) ya da idrar kanalı çevresine dolgu uygulaması.
• Sarkmada: Vajinal yoldan onarımlar, sakrokolpopeksi gibi laparoskopik ya da robotik yöntemler ve uygun hastalarda rahmi koruyan ameliyatlar.

Her ameliyatın kendine özgü riskleri vardır: idrar yapmada güçlük, yeni ortaya çıkan sıkışma yakınmaları, kanama, enfeksiyon ve sentetik malzeme kullanıldığında bu malzemeye bağlı ağrı ya da vajinaya açılma gibi sorunlar. Vajinal yoldan sarkma onarımında sentetik yama (mesh) kullanımı, komplikasyonlar nedeniyle bazı ülkelerde kısıtlanmıştır. Hangi yöntemin size uygun olduğuna, riskler ve alternatifler ayrıntılı olarak konuşulduktan sonra birlikte karar verilir.

Bilgi: Pelvik taban egzersizlerinin doğru yapılması çok önemlidir. Kasları gaz ya da idrar tutuyormuş gibi içeri ve yukarı doğru sıkın; bu sırada karnınızı, kalçanızı sıkmayın ve nefesinizi tutmayın. İdrar yaparken akışı durdurarak egzersiz yapmayın.

Günlük yaşamda dikkat edilecekler

• Sıvıyı aşırı kısıtlamayın; gün içine dengeli yayın, gece idrara kalkıyorsanız akşam saatlerinde azaltın.
• “Ne olur ne olmaz” diye sık sık tuvalete gitmek mesanenin daha az idrar tutmaya alışmasına yol açabilir.
• Lifli beslenme ve hareketle kabızlığı önleyin; tuvalette ıkınmaktan kaçının, ayaklarınızın altına küçük bir tabure koymak rahatlatabilir.
• Doğumdan sonra pelvik taban egzersizlerine, doktorunuzun önerisiyle erken dönemde başlayabilirsiniz.

Ne zaman doktora başvurmalı?

İdrar kaçırma, sık idrara çıkma ya da sarkma hissi günlük yaşamınızı, egzersiz yapmanızı ya da sosyal hayatınızı kısıtlıyorsa başvurmanın zamanı gelmiştir. Şu durumlarda ise beklemeyin:

• İdrarda gözle görülen kan
• Hiç idrar yapamama ya da mesaneyi boşaltmakta belirgin güçlük
• Ateş, titreme, böğür (yan) ağrısı ile birlikte idrar yakınmaları
• Doğumdan ya da bir ameliyattan sonra vajinadan sürekli idrar gelmesi
• Vajinadan dışarı taşan, kanayan ya da yara oluşan doku
• Bacaklarda uyuşma ya da güçsüzlükle birlikte yeni başlayan idrar ya da dışkı kaçırma

Tanı ve tedavi, muayene ve gerekli tetkiklerden sonra yakınmalarınıza ve beklentilerinize göre kişiye özel olarak planlanır.