Endometriozis ve Çikolata Kisti

Endometriozis, rahmin iç yüzeyini döşeyen dokuya (endometrium) benzeyen dokunun rahim dışında, çoğunlukla yumurtalıklarda, rahmin arka yüzünde ve karın zarında (periton) yerleşmesiyle ortaya çıkan kronik bir hastalıktır. Bu doku, adet döngüsündeki hormon değişimlerine yanıt vererek iltihaplanmaya, ağrıya ve yapışıklıklara yol açabilir. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre üreme çağındaki kadınların yaklaşık %10’unu etkiler.

Çikolata kisti nedir?

Endometriozis yumurtalığa yerleştiğinde, zamanla içi koyu kahverengi, eski kan içeren bir kist oluşabilir. İçeriğinin eritilmiş çikolatayı andırması nedeniyle bu kiste “çikolata kisti” denir; tıbbi adı endometriomadır. Çikolata kisti, endometriozisin sık görülen şekillerinden biridir ve çoğu zaman karın içinde başka odakların da bulunabileceğine işaret eder.

Endometriozis bazen bağırsak, mesane veya vajina ile kalın bağırsağın son kısmı arasındaki bölge gibi daha derin yapılara da uzanabilir (derin endometriozis). Rahim iç zarına benzer dokunun rahmin kas duvarı içinde bulunduğu adenomiyozis ise yakın ilişkili bir durumdur.

Belirtileri

Belirtilerin şiddeti, hastalığın yaygınlığıyla her zaman uyumlu değildir; küçük odaklar çok ağrılı olabilirken büyük bir kist az yakınmaya yol açabilir. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Giderek artan, ağrı kesicilere rağmen okul, iş veya günlük yaşamı aksatan adet sancısı
• Adet dışında da süren kronik kasık ağrısı
• Cinsel ilişki sırasında, özellikle derinde hissedilen ağrı
• Adet döneminde ağrılı dışkılama veya idrar yapma
• Karında şişkinlik, halsizlik ve yorgunluk
• Gebe kalmada güçlük

Bazı kadınlarda ise hiçbir belirti yoktur ve hastalık, kısırlık araştırması ya da başka bir nedenle yapılan ultrason sırasında fark edilir.

Tanıda neden gecikme yaşanıyor?

Endometriozis tanısı, birçok ülkede belirtilerin başlamasından ortalama 7–10 yıl sonra konabilmektedir. Bu gecikmenin başlıca nedenleri şunlardır:

• Şiddetli adet sancısının “normal” ya da “katlanılması gereken” bir durum olarak görülmesi
• Belirtilerin bağırsak veya idrar yolu hastalıklarıyla karışabilmesi
• Hastalığın hafif şekillerinin ultrasonda her zaman görülememesi

Önemli: Ağrı kesicilere rağmen günlük yaşamınızı aksatan adet sancısı normal kabul edilmemelidir. Bu yakınmayı hekiminizle konuşmanız, tanının gecikmesini önlemeye yardımcı olur.

Tanı nasıl konur?

Tanı; ayrıntılı öykü, jinekolojik muayene ve görüntüleme bulgularının birlikte değerlendirilmesiyle konur.

• Vajinal ultrason: Çikolata kistlerini ve deneyimli ellerde derin endometriozis odaklarının bir kısmını gösterebilir.
• MR: Derin endometriozisin yaygınlığını belirlemede ve cerrahi planlamada yardımcıdır.
• Laparoskopi: Güncel kılavuzlara göre tedaviye başlamak için ameliyatla tanı konması her zaman gerekli değildir. Görüntüleme normal olduğu hâlde yakınmaları süren ve ilaç tedavisinden fayda görmeyen kadınlarda laparoskopi hem tanı hem de tedavi amacıyla uygulanabilir.

CA-125 gibi kan testleri endometriozisi tanımlamak ya da dışlamak için yeterli değildir.

Endometriozis, ağrı ve kısırlık

Endometriozis odaklarının oluşturduğu iltihap ve yapışıklıklar, sinirlerin duyarlılığını artırarak kronik ağrıya yol açabilir. Aynı mekanizmalar yumurtalık, tüpler ve karın içi yapıların normal ilişkisini bozarak ve yumurta kalitesini etkileyerek gebe kalmayı güçleştirebilir. Kısırlık nedeniyle araştırılan kadınlarda endometriozis sık saptanır; buna karşın endometriozisi olan pek çok kadın kendiliğinden gebe kalabilir.

Tedavi seçenekleri

Tedavi; öne çıkan sorunun ağrı mı yoksa gebe kalamama mı olduğuna, yaşınıza, hastalığın yaygınlığına ve tercihlerinize göre kişiye özel planlanır.

İlaç tedavileri

• Ağrı kesiciler: Non-steroid antiinflamatuvar ilaçlar, hafif yakınmalarda ilk basamakta kullanılabilir.
• Hormonal tedaviler: Kombine doğum kontrol hapları, progesteron benzeri ilaçlar (progestinler) ve hormon salgılayan rahim içi araç, östrojen etkisini ve adetleri baskılayarak ağrıyı azaltır.
• GnRH analogları: Geçici olarak menopoza benzer bir ortam oluşturur. Kemik yoğunluğu kaybı ve sıcak basması gibi yan etkileri azaltmak için genellikle ek hormon desteğiyle birlikte kullanılır.

Hormonal tedaviler endometriozisi ortadan kaldırmaz, baskılar; tedavi bırakıldığında yakınmalar geri dönebilir. Ayrıca bu ilaçların çoğu gebe kalmayı engellediğinden, gebelik isteyen kadınlarda uygun değildir.

Cerrahi tedavi

Cerrahi genellikle laparoskopik (kapalı) yöntemle yapılır. Amaç; endometriozis odaklarını ve çikolata kistini çıkarmak, yapışıklıkları açmak ve normal anatomiyi olabildiğince yeniden sağlamaktır. Bağırsak veya mesaneyi tutan derin endometriozisde ameliyat, genel cerrahi ve üroloji uzmanlarıyla birlikte planlanabilir. Ailesini tamamlamış ve diğer tedavilerden fayda görmemiş kadınlarda rahmin alınması (histerektomi) bir seçenek olarak konuşulabilir.

Cerrahiden sonra hastalık yıllar içinde yeniden gelişebilir. Gebelik düşünmeyen kadınlarda ameliyat sonrası hormonal tedavi bu riski azaltmaya yardımcı olur. Her ameliyatın olduğu gibi endometriozis cerrahisinin de kanama, enfeksiyon ve komşu organ yaralanması gibi riskleri vardır.

Yumurtalık rezervini korumak

Yumurtalık rezervi, yumurtalıklarda kalan yumurta sayısını ifade eder; kanda AMH hormonu ve ultrasonda küçük foliküllerin sayılmasıyla (antral folikül sayımı) tahmin edilir. Çikolata kisti çıkarılırken kist duvarıyla birlikte sağlıklı yumurtalık dokusunun bir kısmı da alınabileceğinden, ameliyat rezervi azaltabilir. Bu etki iki taraflı ve daha önce ameliyat edilmiş kistlerde daha belirgindir.

Bu nedenle, özellikle gebelik isteyen kadınlarda:

• Ameliyattan önce yumurtalık rezervi değerlendirilir.
• Küçük ve yakınma yapmayan kistlerde izlem ya da ilaç tedavisi tercih edilebilir.
• Tüp bebek planlanan kadınlarda, yalnızca gebelik şansını artırmak amacıyla rutin kist ameliyatı genellikle önerilmez; ağrı, kistin büyüklüğü veya yumurta toplamayı zorlaştırması gibi durumlarda karar kişiye göre verilir.
• Ameliyat gerekiyorsa sağlıklı yumurtalık dokusunu korumaya özen gösteren bir cerrahi teknik uygulanır.
• Rezervi düşük ya da iki taraflı kisti olan kadınlarla ameliyat öncesinde yumurta dondurma gibi doğurganlığı koruma seçenekleri konuşulabilir.

Günlük yaşamda dikkat edilecekler

• Ağrınızın şiddetini, adet döngüsüyle ilişkisini ve sizi en çok etkileyen yakınmaları not almanız tedavi planına yardımcı olur.
• Düzenli fiziksel aktivite, sıcak uygulama ve gevşeme teknikleri bazı kadınlarda ağrıyı hafifletebilir.
• Belirli bir diyetin endometriozisi tedavi ettiğine dair güçlü kanıt yoktur; dengeli beslenme genel sağlığı destekler.
• Kronik ağrı ruh sağlığını etkileyebilir; psikolojik destek almak tedavinin değerli bir parçası olabilir.

Ne zaman doktora başvurmalı?

• Adet sancınız ağrı kesicilere rağmen günlük yaşamınızı aksatıyorsa
• Adet dışında da süren kasık ağrınız varsa
• Cinsel ilişki sırasında derinde ağrı hissediyorsanız
• Adet dönemlerinde ağrılı dışkılama ya da idrarda veya dışkıda kan fark ediyorsanız
• 12 aydır (35 yaş üzerindeyseniz 6 aydır) düzenli ilişkiye rağmen gebe kalamadıysanız
• Bilinen çikolata kistiniz varsa, size önerilen kontrol aralıklarında

Ani başlayan şiddetli kasık ağrısı, bulantı-kusma, ateş veya bayılma hissi, kist yırtılmasına ya da yumurtalık dönmesine işaret edebilir; bu durumda beklemeden acil servise başvurun.