Jinekolojik Kanser Taramaları: Hangi Yaşta Hangi Test?

Tarama, belirtisi olmayan kişilerde bir hastalığı ya da hastalığa dönüşebilecek değişiklikleri erken dönemde bulmak için yapılan testlerdir. „Her kanser için bir tarama testi var mı?“ sorusu sık sorulur. Oysa bir testin tarama amacıyla önerilebilmesi için güvenilir olması, yararının zararından fazla olması ve hastalığa bağlı ölümleri azalttığının gösterilmiş olması gerekir. Bu yazıda hangi yaşta hangi testin önerildiğini ve taraması olmayan kanserlerde nelere dikkat etmeniz gerektiğini bulabilirsiniz.

Yaş gruplarına göre önerilen testler

Yaş grubu	Önerilen	Sıklık ve notlar
9–26 yaş	HPV aşısı (tarama değil, korunma)	Koruma en yüksek düzeye cinsel yaşam başlamadan önce ulaşır.
21–29 yaş	Rahim ağzı taraması ihtiyacının hekimle değerlendirilmesi	Uluslararası kılavuzların bir kısmı 21 veya 25 yaşından itibaren smear testi önerir; ulusal program 30 yaşında başlar.
30–65 yaş	HPV-DNA testi (gerekirse smear ile birlikte)	5 yılda bir; KETEM’ler ve aile hekimleri aracılığıyla.
65 yaş üzeri	Önceki sonuçlara göre taramanın sonlandırılması	Son 10 yılda düzenli normal sonuçlar varsa ve öncü lezyon öyküsü yoksa.
Her yaşta	Düzenli sağlık kontrolü ve belirtilerin değerlendirilmesi	Anormal kanama, geçmeyen şişkinlik, vulvada kaşıntı veya yara varsa tarama zamanını beklemeyin.

Bilgi: Türkiye’de ulusal kanser tarama programları kapsamında meme ve kalın bağırsak kanseri taramaları da yapılmaktadır. Yaşınıza uygun taramalar için aile hekiminize veya size en yakın KETEM’e başvurabilirsiniz.

Taraması olan kanser: Rahim ağzı kanseri

Rahim ağzı kanseri, gelişmeden önce yıllar süren ve testlerle saptanabilen bir öncü dönemden geçer. Bu özelliği sayesinde jinekolojik kanserler arasında etkili bir tarama programı bulunan kanserdir. HPV-DNA testi, smear testi ve gerektiğinde kolposkopi ile öncü lezyonlar kanser gelişmeden bulunup tedavi edilebilir.

• HPV aşısı olmuş olsanız da taramalarınızı sürdürün.
• Rahmi ve rahim ağzı iyi huylu bir nedenle alınmış ve öncü lezyon öyküsü olmayan kadınlarda tarama genellikle gerekmez.
• Bağışıklık sistemi baskılanmış kadınlarda (örneğin HIV enfeksiyonu veya organ nakli sonrası) daha sık tarama gerekebilir.
• Daha önce öncü lezyon nedeniyle tedavi görmüş kadınlar, uzun yıllar boyunca daha yakından izlenir.

Taraması olmayan kanserler

Yumurtalık kanseri

Belirtisi olmayan ve özel bir risk taşımayan kadınlarda CA-125 kan testi veya vajinal ultrasonla düzenli taramanın, yumurtalık kanserine bağlı ölümleri azalttığı büyük çalışmalarda gösterilememiştir. Üstelik yanlış pozitif sonuçlar gereksiz kaygıya ve ameliyatlara yol açabilir. Bu nedenle bu testler genel toplumda tarama amacıyla önerilmez.

Bunun yerine şu belirtilere dikkat etmek önemlidir: yeni başlayan ve 2–3 haftadan uzun süren karın şişkinliği, az yemekle doyma, kasık veya karın ağrısı ve sık idrara çıkma.

Rahim (endometrium) kanseri

Genel toplum için bir tarama testi yoktur ve smear testi rahim kanserini taramaz. Ancak rahim kanseri çoğunlukla erken dönemde belirti verir. Menopoz sonrasında görülen her kanama ve menopoz öncesinde düzensiz, çok yoğun veya adet arası kanamalar değerlendirilmelidir.

Vulva ve vajina kanseri

Bu kanserler için de tarama testi yoktur. Geçmeyen kaşıntı, iyileşmeyen yara, kabarıklık veya deride renk değişikliği muayene gerektirir. Düzenli jinekolojik muayene ve ara sıra bir ayna yardımıyla kendinize bakmanız, değişiklikleri fark etmenize yardımcı olur.

Taramanın sınırları: Belirti varsa beklemeyin

Tarama testleri çok değerlidir, ancak hiçbir test her değişikliği yakalayamaz. Bu nedenle tarama sonucunuz normal olsa bile ilişki sonrası kanama, adet arası veya menopoz sonrası kanama ve kötü kokulu akıntı gibi belirtiler, bir sonraki tarama zamanı beklenmeden değerlendirilmelidir. Tarama, belirtisi olmayan kadınlar içindir; belirtisi olan bir kadının ihtiyacı ise muayene ve gerekli tetkiklerdir.

Ailesel risk: Kimler daha dikkatli olmalı?

Bazı kadınlar, kalıtsal gen değişiklikleri nedeniyle genel topluma göre daha yüksek risk taşır. Aşağıdaki durumlardan biri sizde ya da ailenizde varsa genetik danışmanlık almanız önerilir:

• Ailede yumurtalık, tüp veya karın zarı kanseri
• Genç yaşta (özellikle 50 yaş öncesinde) meme kanseri, çift taraflı meme kanseri veya erkek meme kanseri
• Aynı aile tarafında birden fazla kalın bağırsak veya rahim kanseri, özellikle genç yaşta
• Ailede bilinen BRCA1, BRCA2 veya Lynch sendromu gen değişikliği

Yüksek riskli kadınlarda izlenen yol, genel topluma göre farklıdır:

• BRCA taşıyıcıları: Çocuk sahibi olma planı tamamlandıktan sonra, gen tipine göre belirlenen yaşlarda tüplerin ve yumurtalıkların koruyucu amaçla alınması önerilir. Bu ameliyata kadar geçen sürede ultrason ve CA-125 ile izlem yapılabilir; ancak bu izlemin yararının sınırlı olduğu bilinmelidir.
• Lynch sendromu: Rahim kanseri belirtilerine karşı dikkatli olunmalıdır; bazı kadınlarda belirli aralıklarla rahim içinden örnek alınması düşünülebilir. Çocuk sahibi olma planı tamamlandıktan sonra rahim, tüpler ve yumurtalıkların alınması seçenekler arasındadır.
• Diğer kanserler: Yüksek riskli kadınlarda meme ve kalın bağırsak kanseri için de daha erken yaşta ve daha sık tarama gerekebilir.

Tüm bu kararlar, genetik danışmanlık sonrasında yaşınız, aile planlamanız ve kişisel tercihleriniz birlikte değerlendirilerek verilir.

Ne zaman doktora başvurmalı?

• 30–65 yaş arasındaysanız ve son 5 yılda rahim ağzı taraması yaptırmadıysanız
• Tarama sonucunuz anormal geldiyse
• Menopoz sonrası kanama, ilişki sonrası kanama veya adet aralarında kanama olursa
• 2–3 haftadan uzun süren şişkinlik, erken doyma, kasık ağrısı veya sık idrara çıkma yaşıyorsanız
• Vulvada geçmeyen kaşıntı, yara veya kabarıklık fark ederseniz
• Ailenizde yumurtalık, meme, kalın bağırsak veya rahim kanseri öyküsü varsa ve bu konuyu henüz hekiminizle konuşmadıysanız